آیا دریاچه ارومیه نجات یافته است؟

روزنامه اعتماد گزارش داده است که حدود 200 میلیون مترمکعب از آب سدهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه آزاد شده و به سمت دریاچه ارومیه و تالاب‌های اطراف آن روانه شده است. رهاسازی آب از سدهای حوضه و کانال انتقال آب به دریاچه تا پایان فروردین ماه بیش از 580 میلیون مترمکعب بوده است. این رهاسازی آب، به‌ویژه از سدهای بوکان و مهاباد، در صورت مساعد بودن شرایط، تا نیمه اول اردیبهشت ماه ادامه خواهد یافت.

در نتیجه، تراز آب دریاچه ارومیه به 1270.53 متر، وسعت 1790 کیلومترمربع و حجم 2.34 میلیارد مترمکعب در 9 اردیبهشت ماه رسید.

سطح آب دریاچه از سال 1375 بیش از 8 متر کاهش یافته و حدود 90 درصد از مساحت خود را از دست داده است. در تیر 1399، سطح آب 6.5 متر کمتر از حداکثر تاریخی 1278 متر بود. در آذر 1401، تراز آب با 1270.10 متر، 46 سانتی‌متر کاهش نسبت به سال قبل داشت و در اسفند 1402 به 1270.2 متر با حجم بیش از 1.4 میلیارد متر مکعب رسید و در اوایل اردیبهشت 1403 به 1270.53 متر رسید.

خشک شدن دریاچه ارومیه و دلایل آن مورد بحث است. برخی آن را ناشی از تغییرات اقلیمی می‌دانند، در حالی که گروهی دیگر معتقدند که فعالیت‌های انسانی، مانند سوءمدیریت آب و مصرف آب کشاورزی، نقش مهم‌تری داشته‌اند. دولت حسن روحانی در سال 1392 برنامه احیای دریاچه ارومیه را آغاز کرد و تلاش زیادی برای بازیابی سطح آب دریاچه به 1274.1 متر در سال 1402 انجام داد. اما مشکل چندوجهی، ترکیبی از علل انسانی و طبیعی، مانع از دستیابی به این هدف شد.

در 28 سال گذشته، دریاچه ارومیه یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های فوق‌شور روی کره زمین بود. آب‌های آن غذا، شغل و فواید سلامتی را برای ساکنان مناطق اطراف در شمال غرب ایران فراهم می‌کرد. متأسفانه، در طول چهار دهه گذشته، این دریاچه به طور چشمگیری کوچک شده و حدود 90 درصد حجم آب آن کاهش یافته است.

عوامل متعددی در این کاهش آب و خشکی دریاچه نقش داشته‌اند، از جمله:

• اقدامات کشاورزی ناکارآمد
• توسعه ناپایدار
• کاهش آب‌های زیرزمینی
• افزایش دمای هوا

در نیمه سال 1402، دریاچه ارومیه کاملاً خشک شد. این موضوع پیامدهای جدی برای سلامت عمومی داشته است، از جمله تشدید بیماری‌های تنفسی، سوزش چشم و سایر عوارض. همچنین، طوفان‌های زمان عقب‌نشینی آب، ذرات نمک را به ریه‌های مردم می‌رساندند.

خشکی دریاچه ارومیه آثار زیانباری مانند تخریب شبکه‌های غذایی محلی، درگیری‌های آبی و مهاجرت اجباری میلیون‌ها نفر به دنبال داشته است. اقدامات فوری و اساسی برای احیای این دریاچه حیاتی به نظر می‌رسد.

در سالهای اخیر، به ویژه در سال آبی 1398-1399، وضعیت دریاچه ارومیه بهبود یافته است. به گفته وزارت نیرو، حدود 90 درصد از آب ایران در بخش کشاورزی مصرف میشود و شیوههای ناکارآمد کشاورزی یکی از دلایل اصلی خشکی برخی از مهمترین دریاچههای جهان از جمله دریاچه ارومیه است. دریاچههای نمک در یوتای آمریکا، دریای خزر در شمال ایران و دریای مرده در خاورمیانه نیز نمونههای مشابهی هستند.

تخریب یک دریاچه شور می تواند منجر به گسترش بیماری، توفان نمک و از بین رفتن تنوع زیستی شود و به طور بالقوه هزاران شغل و میلیاردها دلار را سالانه به کشورها تحمیل کند.

برای آزاد کردن آب بیشتر برای دریاچه ها، دولت ها به دنبال گزینه هایی مانند ایجاد موانع برای کوچکتر کردن دریاچه ها، خرید آب از کشاورزان، و رها کردن آب رودخانه هایی که به طور طبیعی دریاچه ها را تغذیه می کنند هستند.

با توجه به بارش های اخیر، دریاچه ارومیه مجدداً بیش از یک میلیارد مترمکعب آب دریافت کرده و نسبتاً پرآب شده است. اما همچنان نگرانی هایی وجود دارد زیرا رسوب گذاری در کف دریاچه، گودی سابقاً پر شده با آب را اکنون به صورت گسترده با نمک و سایر مواد معدنی پر کرده است. بنابراین برنامه های پیچیده و سنجیده ای برای عملیات احیای دریاچه ارومیه باید اجرا شود.