ذخایر سدها با وجود بارش‌ها ۲۲ درصد کاهش یافته است

وضعیت منابع آب و ذخایر سدهای کشور در پاییز ۱۴۰۴

به گزارش سهند پرس، بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شاخص‌های کلان در بخش آب در پاییز سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که در حالی که میانگین بارش در سطح کشور نسبت به سال گذشته افزایش یافته است، میزان ذخایر سدهای آبی هنوز با کاهش قابل توجهی روبه‌رو است. به‌طوری که حجم آب موجود در سدهای کشور در پایان این فصل به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب رسیده است که معادل حدود ۳۴ درصد ظرفیت کل مخازن سدهای کشور است.

در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حجم آب موجود در سدهای کشور ۲۲ درصد کاهش یافته است. استمرار پدیده خشکسالی در سال‌های اخیر، تابستان‌های بسیار گرم و افزایش مصرف آب از جمله عوامل اصلی این روند کاهش ذخایر محسوب می‌شوند.

کاهش قابل توجه ذخایر سدهای تهران و البرز

در زنجیره سدهای استان‌های تهران و البرز، کاهش حجم ذخایر نسبت به مدت مشابه سال قبل بین ۳۱ تا ۸۸ درصد ثبت شده است. در سال گذشته، برخی سدهای این مناطق مانند سد کرج، عملاً آب قابل برداشت نداشتند و خروجی آب تنها در حد جریان پایه رودخانه‌ها گزارش شده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم این مخازن در تأمین آب شرب کلان‌شهرهای این منطقه نقش حیاتی دارند.

کاهش شدید منابع آبی در حوزه‌های جنوبی البرز، لزوم تنوع در روش‌های تأمین آب و حفاظت از منابع آب زیرزمینی را بیش از پیش نشان می‌دهد. بر اساس آمارهای موجود، بیش از ۶۴ درصد جمعیت ایران با خشکسالی‌های شدید مواجه هستند.

کاهش بیش از ۸۰ درصدی ذخایر سد دوستی در خراسان رضوی

در استان خراسان رضوی، حجم ذخیره آب پشت سد دوستی بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته است، که این موضوع خطر بروز بحران در تامین آب شرب شهر مشهد را تشدید می‌کند. همچنین در استان گلستان، تمامی سدها از مدار بهره‌برداری خارج شده‌اند. در مقابل، وضعیت سدهای هرمزگان نسبت به پاییز سال گذشته بهتر ارزیابی شده است.

در حوزه سدهای رودخانه کارون، ذخایر نسبت به پاییز سال قبل ۱۵ درصد کاهش یافته است. از این میزان، مخزن سد مارون کاهش بیش از ۵۰ درصد داشته است. در استان‌های غربی کشور، میزان کاهش ذخایر برخی سدها تا حدود ۲۰ درصد می‌رسد.

شرایط بارش‌ها و اثرات آن بر منابع آب کشور

با وجود آنکه میانگین بارش کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسیده است که نسبت به پاییز سال قبل حدود ۸۰ درصد رشد نشان می‌دهد، اما این افزایش عمدتاً در استان‌های هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی متمرکز بوده است. در عوض، در ۲۴ استان کشور بارش‌ها کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شده است.

شدیدترین کاهش بارش نسبت به مدت زمان بلند، در مناطق جنوبی البرز، خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه اتفاق افتاده است؛ به‌طوری که در این مناطق، میزان بارش کمتر از نیمی از میانگین معمول است.

همچنین، بخش عمده بارش‌های فصل پاییز در ماه‌های آذرماه و به‌صورت متمرکز رخ داده است و ماه‌های اولیه آن تقریباً خشک سپری شده‌اند. میانگین دمای هوا در این فصل به ۱۶ درجه سلسیوس رسیده است، که ۱.۲ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت است و این امر موجب شده پاییز ۱۴۰۴ به عنوان سومین پاییز گرم در نیم‌قرن گذشته ثبت شود.

تداخل بارش‌های نامتناوب و دماهای بالاتر از نرمال، مانع از احیای کامل ذخایر سدها شده است، در حالی که تداوم خشکسالی‌های پی‌درپی چند سال اخیر، وضعیت منابع آبی کشور را بحرانی‌تر ساخته است.

نسبت کسری آبخوان‌های زیرزمینی و تأثیر آن بر منابع آبی

کسری مجموع سفره‌های آب زیرزمینی کشور تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. در شرایطی که ذخایر آب‌های سطحی در بخش‌هایی کاهش یافته و بهره‌برداری از سدها برای تأمین آب دشوارتر شده است، مدیریت و حفاظت هر چه بیشتر منابع زیرزمینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

راهکارهای متنوع‌سازی تأمین آب و کاهش فشار بر آبخوان‌ها، برای حفظ منابع حیاتی همچون آب شرب، ضرورت دارد.

تأثیر خشکسالی بر تولید برق‌آبی

مجموع تولید برق نیروگاه‌های برق‌آبی در پاییز ۱۴۰۴ تنها به ۱۲۸ هزار مگاوات‌ساعت رسیده است، که این رقم فقط حدود ۱.۱ درصد از کل تولید برق کشور را تشکیل می‌دهد. قابل توجه است که این میزان نسبت به تابستان ۱۴۰۴، کمتر از یک پنجم است، که این کاهش به تضعیف ذخایر سدها و کاهش تقاضای شبکه برق در فصل پاییز مرتبط است. در فصل تابستان، به دلیل افزایش مصرف برق، تولید برق‌آبی در ساعات پیک بار افزایش یافته است.

نیاز ضروری به تنوع‌بخشی در منابع تأمین آب

کاهش قابل توجه ذخایر سدها و کسری تجمعی آب‌های زیرزمینی، اهمیت اصلاح و تحولی در نظام مدیریت منابع آب کشور را بیش از پیش نشان می‌دهد. صرف‌نظر از بارش‌های فصلی، بحران خشکسالی‌های متمادی و کاهش حجم مخازن سدها، نیازمند استراتژی‌های کارآمد در مدیریت منابع آب است.

کاهش منابع آبی سدهای تهران و البرز، تخلیه سد دوستی و کاهش کارایی مخازن برخی سدهای غرب کشور، نشان‌دهنده تداوم بحران در تامین آب کشور است. بنابراین، حفاظت ساختاری از آب‌های زیرزمینی، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و تمرکز بر مبادی اصلی تأمین آب، از اصول اجتناب‌ناپذیر حکمرانی و مدیریت هوشمند منابع آبی کشور هستند.