تصویب برنامه تمرکززدایی از تهران و البرز

نشست خبری دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی درباره توسعه شهری و سیاست‌های جدید

به گزارش سهند پرس، غلامرضا کاظمیان، دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی، امروز (دوشنبه، ۴ آبان) در یک نشست خبری ضمن تأکید بر اهمیت آموزش و رعایت مبانی علمی در حوزه شهرسازی، بیان کرد که هرچند همه ذی‌نفعان توسعه شهری حق اظهارنظر دارند، اما شهرسازی یک علم تخصصی است با اصول و مبانی علمی خاص خود.

مشارکت جمعی و تفاوت میان مباحث عمومی و تخصصی در توسعه شهری

وی تصریح کرد: یکی از پایه‌های اساسی در شهرسازی، مشارکت عمومی و جمعی در فرآیند توسعه طرح‌ها است که باید بر اساس مبانی علمی و دانش تخصصی صورت گیرد. بنابراین، تفاوت میان مباحث عمومی درباره مسائل شهری و موضوعات فنی و تخصصی باید مورد توجه قرار گیرد.

تعداد شهرها و تقسیم وظایف در تدوین و نظارت بر طرح‌های شهری

کاظمیان به وضعیت شهرهای کشور اشاره کرد و افزود: در حال حاضر، کشور دارای ۱۴۶۶ شهر است. از این تعداد، ۱۸۷ شهر با جمعیت بالای ۵۰ هزار نفر هستند و باقی شهرها، یعنی بیش از هزار و دویست شهر، جمعیتی کمتر از ۵۰ هزار نفر دارند.

وی ادامه داد: بر اساس مقررات و ضوابط، در شهرهای زیر ۵۰ هزار نفر، فرآیند تهیه و تصویب طرح‌های شهری در سطح استان‌ها انجام می‌شود و شورای عالی شهرسازی صرفاً به نظارت کلی و انطباق طرح‌ها با سیاست‌های کلان می‌پردازد.

نقش شورای عالی شهرسازی در تصویب و بررسی طرح‌های شهری

کاظمیان تصریح کرد: طرح‌های شهرهای با جمعیت زیر ۵۰ هزار نفر دیگر به شورای عالی شهرسازی ارجاع نمی‌شوند؛ بلکه نسخه نهایی آن‌ها برای اطمینان از انطباق با سیاست‌های شهری، به شورا ارائه می‌گردد. در حال حاضر، طرح‌هایی که برای بررسی در این شورا آمده‌اند، تعیین تکلیف شده و فرایندهای مربوطه در حال انجام است. این سیاست نشان‌دهنده تمرکززدایی در فرایند تدوین و تصویب طرح‌های شهری است که از سال‌ها قبل بر اساس قانون اجرایی شده است.

تقسیم وظایف در تدوین طرح‌های جامع و هادی شهری

وی اضافه کرد: در شهرهای زیر ۵۰ هزار نفر، بر اساس نیاز، وظایف میان دستگاه‌های اجرایی تقسیم می‌شود. تهیه طرح جامع بر عهده اداره کل راه و شهرسازی استان است و تهیه طرح هادی بر عهده وزارت کشور و استانداری‌ها قرار دارد. برای شهرهای تازه‌تاسیس و کم‌جمعیت، طرح هادی تهیه می‌شود و در شهرهای کوچکتر که قبلاً طرح جامع داشتند، بازنگری و اصلاح آن در دستور کار قرار می‌گیرد.

رویکرد تازه در تدوین طرح‌های جامع شهری

کاظمیان درباره تغییر رویکرد در تهیه این طرح‌ها گفت: از سال ۱۴۰۰، بر اساس مصوبه شورای عالی، رویکرد نوین تهیه طرح‌های جامع شهری با عنوان «نگرش و روش نوین» آغاز شد. این مصوبه پس از مطالعه و بررسی‌های چند دهه گذشته و ارزیابی شاخص‌ها و تکنیک‌های جدید جهانی در حوزه شهرسازی تدوین شده است.

وی ادامه داد: این رویکرد جدید، ابتدا برای شهرهای بزرگ بالای ۲۰۰ هزار نفر مطرح شد و پس از آن، دامنه اجرا به شهرهای کوچک‌تر نیز گسترش یافت. ویژگی‌های اصلی این طرح‌ها، زمینه‌گرا، مسئله‌محور و مشارکتی بودن است و بر اساس مسائل خاص هر شهر و چالش‌های آن طراحی می‌شود، به طوری که مطالعات عمومی تکراری و یکسان برای همه شهرها صورت نمی‌گیرد.

اهمیت رویکرد زمینه‌گرا و مشارکتی در طرح‌های شهری

وی تأکید کرد: طرح‌های شهری باید متناسب با ویژگی‌های جغرافیایی، اقلیمی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی هر منطقه تهیه شوند و از توانمندی‌های موجود بهره‌مند گردند. مشارکت ذی‌نفعان در فرآیند توسعه طرح‌ها نیز نقش مهم دارد، که در چند ماه اخیر، دستورالعمل مربوط به مشارکت شهری تصویب و ابلاغ شده است.

پیشرفت‌ها در تهیه و تصویب طرح‌های جامع شهری

کاظمیان اضافه کرد: در حال حاضر، بیش از ۶۰ طرح جامع در قالب رویکرد جدید در مرحله تصویب هستند؛ برخی نهایی شده و برخی دیگر در مراحل پایانی قرار دارند. به عنوان نمونه، طرح جامع شهرهای اصفهان و ارومیه با این رویکرد تهیه و تصویب شده‌اند. در حال حاضر، طرح‌های شیراز، کرمان و یزد نیز در دست اجرا قرار دارند.

پروسه تصویب و نظارت بر طرح‌های تفصیلی و جامع

طرح‌های تفصیلی، پس از تکمیل، برای تصویب در کمیسیون ماده ۵ ارائه می‌شوند و دبیرخانه شورا وظیفه انطباق آن‌ها با طرح‌های جامع را بر عهده دارد. در سطح استان‌ها، این وظیفه بر عهده ادارات کل راه و شهرسازی است و در سطوح ملی، این کنترل در دفتر نظارت صورت می‌گیرد.

تأمین زمین و سیاست‌های مربوط به توسعه سکونتی

وی در بخش دیگری از سخنان خود به سیاست‌های تأمین زمین برای توسعه شهری و روستایی اشاره کرد و گفت: یکی از وظایف کلیدی وزارت راه و شهرسازی، سیاست‌گذاری و نظارت بر تأمین زمین است. بر اساس ماده ۵۰ قانون برنامه هفتم، دولت موظف است ظرفیتی معادل ۳۳۰ هزار هکتار، یعنی ۰.۲ درصد مساحت کشور، برای سکونتگاه‌ها در نظر بگیرد.

وی تصریح کرد: این افزایش ظرفیت، شامل شهرها و روستاها می‌شود و تأمین زمین صرفاً به معنای الحاق زمین به محدوده شهرها نیست، بلکه شامل تغییرات در طرح‌های توسعه، ساخت شهرهای جدید و شهرک‌سازی نیز می‌شود. در این فرآیند، باید از تأمین زمین در اراضی کشاورزی درجه یک و در معرض خطرات طبیعی خودداری شود و اولویت با شهرهای کوچک و مرزی باشد.

تأمین زمین به سبک کنترل‌شده و پایداری در توسعه شهری

کاظمیان تأکید کرد که تأمین زمین باید متناسب با نیازهای واقعی باشد و هیچگونه احتکار یا اسراف در این حوزه نباید صورت گیرد. باید به اندازه‌ای زمین تأمین شود که نیازهای حال و آینده رفع گردد، ولی از افزایش بی‌رویه و هزینه‌های اضافی جلوگیری شود.

عملکرد تأمین زمین در برنامه هفتم

وی اعلام کرد: در دو سال و نیم گذشته، حدود ۸۸ هزار هکتار زمین برای توسعه شهری تأمین شده است. از این مقدار، حدود ۴۱ هزار و ۶۰۰ هکتار از طریق الحاق و بازنگری در طرح‌های شهری، حدود ۳۷ هزار و ۳۷۰ هکتار در حوزه روستایی، و نزدیک به ۱،۴۰۰ هکتار در داخل بافت‌های شهری تأمین شده است، هرچند این رقم پایین است.

در کنار آن، قریب به ۸ هزار و ۴۰۰ هکتار زمین در قالب شهرهای جدید و شهرک‌ها، در همین مدت تصویب و وارد چرخه توسعه شده است. عملیات تصویب، نخستین مرحله از فرآیند است که پس از آن، فرآیندهای بهره‌برداری و اجرای پروژه‌ها ادامه خواهد داشت.

تأمین و توسعه زمین برای پروژه‌های عمرانی و مسکن

پس از تصویب، زمین‌های متعلق به بخش خصوصی بر اساس ضوابط، توسط شهرداری‌ها وارد فرآیند توسعه می‌شوند و زمین‌های متعلق به دولت نیز در قالب طرح‌های ملی، توسط سازمان ملی زمین و مسکن یا شرکت‌های عمران آماده‌سازی می‌گردند. سپس، تخصیص منابع مالی و فرآیندهای تولید و ارائه مسکن انجام می‌شود.

عملکرد تأمین زمین در قانون جهش تولید مسکن و دستاوردهای اخیر

کاظمیان بیان کرد: به استناد قانون جهش تولید و تأمین مسکن، از سال ۱۴۰۰ تاکنون، حدود ۱۷۰ هزار هکتار زمین تأمین شده است. همچنین، در مجموع، طی سال‌های اخیر، ۳۳۰ مصوبه در حوزه توسعه شهری و مسکن در شورایعالی تصویب شده که از این میان، ۱۴ مصوبه مربوط به طرح‌های ویژه، هفت مربوط به اراضی نظامی و پادگان‌ها، و ۴۲ مصوبه نیز مربوط به تغییر محدوده‌ها و الحاق زمین‌ها در راستای اجرای نهضت ملی مسکن است.

وی به مصوبات مربوط به مغایرت‌های اساسی طرح‌های شهری نیز اشاره کرد و گفت: در این حوزه، ۷۲ مصوبه در بازه زمانی اخیر تصویب شده که در آن، مواردی همچون بررسی و اصلاح مغایرت میان مصوبات استانی و طرح‌های جامع، در دستور قرار دارد.

مصوبات مهم در حوزه سیاست‌گذاری و توسعه شهری

کاظمیان افزود: در حوزه سیاست‌گذاری، مصوباتی مانند چارچوب برنامه‌های توسعه محله‌های روستایی و دستورالعمل‌های مشارکت عمومی در تهیه طرح‌های شهری تصویب شده است. همچنین، مقرر شد دستورالعمل‌هایی برای ساخت‌وساز و بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده از جنگ نیز تدوین و تصویب شود، تا بتوان از طریق مشوق‌های شهرسازی، این نیازها را برطرف ساخت.

تمرکز بر بلندمرتبه‌سازی و شهرهای جدید

در حوزه بلندمرتبه‌سازی، وزارت راه و شهرسازی بر لزوم محدودسازی این فرآیند در شهرهای نیازمند و تعیین محدوده‌های مناسب تأکید دارد. این رویکرد، توازن در توسعه شهری و جلوگیری از تمرکز زیاد جمعیت در نقاط مشخص را هدف قرار می‌دهد. همچنین، دستورالعمل پناهگاه‌های شهری هم‌زمان با برنامه‌های مقابله با حوادث طبیعی و انسانی تصویب شده است.

در حوزه توسعه شهرهای جدید، شهر مکران مرکزی در سواحل دریای عمان با مدیریت بخش خصوصی توسعه می‌یابد و پروژه‌هایی مانند طرح‌های محله‌های اوین و درکه در تهران و طرح جامع شمال قزوین نیز در دست اجرا قرار دارند. علاوه بر این، برنامه تمرکززدایی و ساماندهی مجموعه شهری تهران و البرز، که در سال ۱۴۰۴ تصویب شده است، نشانگر تحولات مهم در سیاست‌های کاهش تمرکز جمعیت در این مناطق است.

ایجاد توازن و کنترل در فرآیند ساخت‌وسازهای شهری

کاظمیان در پایان تصریح کرد: برخلاف برخی شایعات، مصوبه اخیر به معنای ممنوعیت کامل ساخت‌وساز در تهران و البرز نیست. بلکه، با بازنگری در طرح‌های جامع و تفصیلی، این فرآیندها منظم و کنترل‌شده‌تر اجرا می‌شود، تا بتوان همزمان با مدیریت چالش‌هایی مانند کمبود آب و ترافیک، روند توسعه شهری را پایدار و منطقی نگه داشت.