زیرساخت‌های مرزی پاسخگوی افزایش مبادلات ایران و اوراسیا نیست

تجارت ایران با اوراسیا؛ ظرفیت مرزها پاسخگوی رشد مبادلات نیست

رشد سریع تجارت ایران با روسیه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ضعف‌های قدیمی زیرساخت‌های مرزی و خلأ هماهنگی دیپلماسی اقتصادی را عیان کرده است. محدودیت تردد از مسیر جمهوری آذربایجان، صف‌های طولانی کامیون‌ها و کندی تشریفات، هزینه مبادلات را بالا برده است. این روند، از کمبود امکانات لجستیکی تا ناهماهنگی‌های بین نهادی، بر سرعت و هزینه تجارت اثر گذاشته است.

به گزارش سهند پرس، با افزایش سهم بازار روسیه و کشورهای عضو اوراسیا در تجارت خارجی ایران، کریدورهای شمالی بیش از هر زمان به شاهراه مبادلات تبدیل شده‌اند. با این حال، فعالان اقتصادی می‌گویند توسعه دادوستد با همسایگان شمالی همگام با ارتقای زیرساخت‌های مرزی، گمرکی و دیپلماسی اقتصادی پیش نرفته است. نتیجه روشن است: هزینه‌های حمل‌ونقل و زمان ترخیص بالا رفته و رقابت‌پذیری صادرات کاهش یافته است. این وضعیت از صف‌های طولانی کامیون‌ها در مرز جلفا تا نبود رایزن بازرگانی ایران در جمهوری آذربایجان، خود را در سطوح مختلف نشان می‌دهد.

برای ایران، جمهوری آذربایجان فقط یک شریک تجاری نیست؛ حلقه اتصال به بازار روسیه و اوراسیاست. بخش قابل توجهی از صادرات و ترانزیت کالا از این مسیر انجام می‌شود. بنابراین هر محدودیتی در تردد ناوگان، یا کندی فرایندهای مرزی، مستقیماً بر تراز تجاری کشور اثر می‌گذارد. هر توقف اضافه در مرز، یعنی افزایش هزینه و از دست رفتن زمان تحویل.

در سال‌های اخیر و همزمان با رشد مبادلات ایران و روسیه، محدودیت‌های مسیر آذربایجان پررنگ‌تر شده است. سهند شهبازی، مسئول میزهای تجاری اتاق بازرگانی تبریز، درباره ریشه این مشکل می‌گوید: «محدودیت تردد کامیون‌ها و تریلرهای ایرانی به جمهوری آذربایجان عمدتاً به عبور ناوگان ایرانی به مقصد روسیه از همین مسیر برمی‌گردد. بر اساس اعلام طرف آذربایجانی، تعداد کامیون‌های ایرانی که اجازه ورود به خاک آذربایجان را می‌گیرند، متناسب با سهمیه‌ای است که روسیه برای ورود ناوگان از مرز داغستان تعیین می‌کند.»

او می‌افزاید: «با وجود افزایش مبادلات تجاری با روسیه، در حوزه ترانزیت با این کشور با چالش روبه‌رو هستیم.» این مسئله نشان می‌دهد بدون تقویت زیرساخت‌های لجستیکی و هماهنگی‌های منطقه‌ای، جهش تجارت پایدار نخواهد بود. تجارت رشد کرده، اما ظرفیت‌های مرزی، گمرکی و دیپلماتیک به‌روز نشده است.

تجارت رو به رشد، زیرساخت‌های محدود

افزایش صادرات و واردات از مسیرهای شمالی، فشار مضاعفی بر مرزهای شمال‌غرب وارد کرده است. در ماه‌های اخیر بخشی از واردات نیز از همین مسیرها انجام می‌شود. به همین دلیل، حجم ترافیک و تردد ناوگان افزایش یافته و گلوگاه‌های قدیمی دوباره فعال شده‌اند. نبود پایانه‌های مجهز و کمبود تجهیزات وزن‌کشی و اسکن، زمان توقف کامیون‌ها را بالا برده است.

بخشی از واردات و ترانزیت کشور اکنون به مرزهای آذربایجان شرقی متکی است. از همین رو، هر ناهماهنگی در گمرک یا محدودیت در مسیر آذربایجان، اثر دومینویی بر بقیه زنجیره می‌گذارد. علی‌اصغر عباس‌زاده، مدیرکل گمرک تبریز و ناظر گمرکات آذربایجان شرقی، با تشریح وضعیت مرز جلفا می‌گوید که تردد روزانه ناوگان سنگین در این مرز رو به افزایش است و به طور متوسط روزانه حدود ۱۴۰ کامیون از گمرک جلفا عبور می‌کنند. به گفته او، فشار تقاضا برای ترانزیت و صادرات، ظرفیت فعلی را به مرز اشباع رسانده است.

در چنین شرایطی، بهینه‌سازی فرآیندها، افزایش خطوط سبز گمرکی و تقویت دیپلماسی حمل‌ونقل با کشورهای مسیر ضروری است. هماهنگی نزدیک با طرف آذربایجانی و روسی درباره سهمیه‌ها و مسیرهای عبوری، می‌تواند از ایجاد صف‌های طولانی و توقف‌های پرهزینه جلوگیری کند. ارتقای تجهیزات پایانه‌ای و افزایش شیفت‌های کاری نیز بر تسریع عملیات اثر مستقیم دارد.

فعالان اقتصادی بر این باورند که موفقیت در بازار اوراسیا فقط به نرخ تعرفه و قراردادهای ترجیحی وابسته نیست. کیفیت مسیرها، سرعت ترخیص و پیش‌بینی‌پذیری فرایندها، همان‌قدر اهمیت دارد. اگر پرونده زیرساخت و دیپلماسی لجستیک به‌موقع پیگیری نشود، بخش قابل توجهی از مزیت تجاری ایران در بازارهای شمالی از دست خواهد رفت.