ایران با ثبت تاریخ شفاهی، حافظه فرهنگی خود را مستندسازی می‌کند

پیام وزیر میراث‌فرهنگی در مراسم آغاز نخستین کارگاه آموزش تاریخ شفاهی

به گزارش سهند پرس، سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، ضمن تبریک برگزاری نخستین کارگاه آموزشی و عملی در حوزه تاریخ شفاهی این وزارتخانه، پیامی مهم و پر مضامین صادر کرد. در این پیام که در آیین افتتاح رسمی این جلسه توسط غلامرضا ظریفیان، رئیس شورای سیاست‌گذاری تدوین تاریخ شفاهی، قرائت شد، بر ضرورت توسعه و گسترش تاریخ شفاهی در تمامی استان‌های کشور تأکید شد.

تاریخ شفاهی، کلیدی برای حفظ حافظه ملی

صالحی‌امیری در سخنان خود، تاریخ شفاهی را عرصه‌ای مهم دانست که نقش حیاتی در تدوین، تحلیل و حفاظت از حافظه ملی هر ملت ایفا می‌کند. او بر این باور است که ثبت منظم و نظام‌مند تجربه‌ها، دانش‌ها، روایت‌ها و تحولات اثرگذار در حوزه‌های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، باید همگام با زمان توسعه یابد تا در آینده بتوان کشور را بهتر شناخت و حفظ کرد.

اهمیت توسعه تاریخ شفاهی در سطح ملی

در متن این پیام آمده است: «تاریخ شفاهی موضوعی است که به تدوین، تحلیل و صیانت از حافظه ملت می‌پردازد. نسل‌های آینده، با ثبت رویدادهای امروز، خواهند توانست آینده‌ای روشن و مستند برای ایران ترسیم کنند.»

گسترش فعالیت‌های تاریخ شفاهی به تمامی ۳۱ استان کشور از اهمیت راهبردی برخوردار است. این کار، کمکی حیاتی به حفاظت از حافظه تاریخی، فرهنگی و اجتماعی جامعه می‌کند و نقش مکملی در تکمیل تصویر ملی از دستاوردهای میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ایفا می‌نماید. بسیاری از تجربه‌ها، دانش‌ها و روایت‌های اثرگذار در سطح محلی و منطقه‌ای شکل می‌گیرند و اگر ثبت نشوند، بخش قابل توجهی از سرمایه تاریخ کشور نادیده گرفته خواهد شد. بر همین اساس، نباید این فعالیت محدود به چند استان یا روایت‌های شناخته‌شده باشد؛ بلکه باید با برنامه‌ریزی ملی، مرحله‌به‌مرحله و متناسب با ظرفیت‌های هر منطقه توسعه یابد.

ضرورت ایجاد نظام منسجم و روش‌شناسی مشخص

برای رسیدن به این هدف، نیاز است که نظام‌های معیار و روش‌های اجرایی یکپارچه در سطح کشور استقرار یافته و در کنار هم، چارچوب‌های علمی و ملی تعیین شوند. این چارچوب‌ها شامل تدوین دستورالعمل ملی، تعیین اولویت‌های موضوعی و جغرافیایی، شناسایی راویان مهم، طراحی نظام نمونه‌گیری مناسب برای هر پروژه، و بهره‌گیری از راهنمای مصاحبه استاندارد است. همچنین، ثبت مشخصات راویان و ضبط فنی و باکیفیت مصاحبه‌ها، نمونه‌سازی گفت‌وگوها، صحت‌سنجی اطلاعات، مستندسازی منابع، ارزیابی کارشناسانه، حفظ فایل‌های اصلی و تهیه فراداده‌های استاندارد، باید بر اساس ضوابط روشن و مشخص اجرا شود و هر مرحله توسط نظام ارزیابی قابل کنترل باشد.

نقش آموزش، همکاری و اخلاق حرفه‌ای در پیشبرد پروژه

در مسیر اجرای این پروژه، آموزش و توانمندسازی کارشناسان و مصاحبه‌گران در استان‌ها، بهره‌گیری از ظرفیت اداره‌کل‌های استانی و همکاری با دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، انجمن‌های تخصصی و نهادهای فرهنگی محلی، نقش مهمی در ارتقاء کیفیت و پایداری برنامه دارد. رعایت اصول اخلاقی، اخذ رضایت آگاهانه راویان، حفظ حقوق مادی و معنوی آنان و تعیین ضوابط روشن برای نگهداری، دسترسی و انتشار روایت‌ها، باید از همان ابتدا در طراحی پروژه‌های مربوط لحاظ شود.

تطابق با تنوع فرهنگی و جغرافیایی در اجرای پروژه

اجرای این برنامه، باید مطابق با تنوع بسیار بالا در جنبه‌های تاریخی، فرهنگی، زبانی، اجتماعی و جغرافیایی هر استان باشد. تجربه‌ها و روایت‌های گروه‌های مختلف مانند پیشکسوتان، مدیران، استادکاران، فعالان صنایع‌دستی، کنشگران حوزه گردشگری، خادمان میراث فرهنگی و جوامع محلی باید به‌درستی جمع‌آوری و در مجموعه ملی تاریخ شفاهی جای داده شود. رعایت چارچوب‌های علمی مشترک، هرچند تفاوت‌های منطقه‌ای را حفظ می‌کند، اما در عین حال امکان تحلیل و مقایسه روایات متفاوت را فراهم می‌آورد، به گونه‌ای که زمینه اصالت و هویت هر منطقه حفظ شود.

برنامه‌ریزی جامع و کارآمد برای هر استان

برای تحقق این هدف، لازم است که برنامه‌ای مشخص و اجرایی برای هر استان تدوین شود؛ برنامه‌ای که شامل اولویت‌های پژوهشی، مسئولیت‌های دستگاه‌ها و افراد، زمان‌بندی مصاحبه‌ها، مراحل تدوین، ارزیابی‌های لاحق، شیوه نگهداری آرشیو، مسیرهای انتشار و شاخص‌های سنجش پیشرفت باشد. راه‌اندازی بانک اطلاعاتی و آرشیو ملی یکپارچه، با قابلیت دسته‌بندی و بازیابی سریع، می‌تواند موجبات جمع‌آوری، نظم‌دهی و بهره‌برداری حرفه‌ای از داده‌های مختلف استان‌ها را فراهم کند.

از گردآوری تا تولید آثار هنری و آموزشی

به منظور رسیدن به نتیجه نهایی، فعالیت‌های استانی باید تنها محدود به جمع‌آوری مصاحبه‌ها نماند، بلکه منجر به تولید آثار معتبر و قابل استفاده مانند کتاب، مستند، پرتره، محصولات صوتی و تصویری، نمایشگاه‌ها و محتوای آموزشی شود. این مجموعه‌ها کمک می‌کنند تا روایت‌های محلی در قالبی منسجم، در کنار یکدیگر به‌صورت مجموعه‌ای کلی و چندصدایی به تاریخ ملی پیوند بخورند.

تأثیر بلندمدت توسعه تاریخ شفاهی در حفاظت از هویت فرهنگی

در نهایت، توسعه و گسترش تاریخ شفاهی در تمامی ۳۱ استان کشور باید به صورت برنامه‌ای ملی، پیوسته و دارای ارزیابی مداوم پیگیری شود. این برنامه باید بر پایه نظام معیار‌های علمی، مشارکت فعال استان‌ها و مسیر مشخص برای انتشار نتایج استوار باشد. هدف نهایی، ترسیم تصویری جامع، چندصدایی و مستند از حافظه تاریخی کشور است که نقش موثری در ارتقاء هویت فرهنگی، مستندسازی تحولات گردشگری و صنایع‌دستی و حمایت از تصمیم‌سازی‌های آینده ایفا می‌کند.

آغاز کارگاه آموزشی تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی

نخستین کارگاه عملی و آموزشی در زمینه تاریخ شفاهی، با هدف ارتقاء سطح دانش و مهارت‌های مربوط به ثبت و تدوین این نوع روایت‌ها، از صبح پنج‌شنبه ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵ آغاز و تا جمعه اول آبان ادامه داشت. این برنامه بخشی از تلاش‌های مستمر وزارت میراث‌فرهنگی است که بر توسعه توانمندی‌های فعالان در حوزه حفظ و مستندسازی میراث فرهنگی تأکید دارد.