تاریخ شفاهی، فراتر از ثبت خاطرات و رویدادها

بررسی نقش و اهمیت تاریخ شفاهی در پژوهش‌های اجتماعی و تاریخی

به گزارش سهند پرس، غلامرضا عزیزی در اولین کارگاه آموزشی و عملی تاریخ شفاهی که صبح پنجشنبه، ۳۰ مهر ۱۴۰۵، در هتل لاله تهران برگزار شد، به تفصیل درباره مبانی، اصول و ویژگی‌های این روش پژوهشی مهم سخن گفت و تجربیات خود در این حوزه را با حاضرین در میان گذاشت.

تعریف و اهمیت فهم مشترک از تاریخ شفاهی

عزیزی بر ضرورت دستیابی به یک درک مشترک درباره معنای واقعی و مفهوم تاریخ شفاهی تأکید کرد و توضیح داد که صرف روایت‌های شفاهی درباره گذشته، نمی‌تواند به عنوان تاریخ شفاهی معتبر تلقی شود. او افزود که میان روند روایت شفاهی و فرآیند تاریخ شفاهی، به عنوان یک شیوه منظم و علمی، تفاوت‌هایی وجود دارد.

تاریخ شفاهی، روشی سیستماتیک برای جمع‌آوری و نگهداری داده‌های زبانی

این پژوهشگر، تاریخ شفاهی را روشی منسجم برای جمع‌آوری، حفظ و تحلیل داده‌های گفتاری که از گفت‌وگوهای مستقیم با شاهدان، کنشگران، افراد تأثیرپذیر از رویدادهای گذشته و شاهدان عینی حاصل می‌شود، تعریف کرد. وی بر اهمیت تمرکز بر واقعه تاریخی، تحلیل اسناد و بررسی عمیق دلایل و چرایی رویدادها تأکید کرد و از ویژگی‌های اصلی این روش، گفت‌وگومحوری، تلاش برای کشف حقیقت، و مستندسازی دانش مصاحبه‌شونده نام برد.

دلایل ضرورت استفاده از تاریخ شفاهی در پژوهش‌های تاریخی

عزیزی در پاسخ به این سوال که چرا باید به سراغ تاریخ شفاهی رفت، با اشاره به محدودیت‌های موجود در اسناد و مدارک تاریخی، گفت: اسناد و مدارک پیوسته نمی‌توانند تمام جزئیات و زمینه‌ها و چرایی رویدادها را به طور کامل نشان دهند. این مدارک ممکن است فقط بخش‌های خاصی از واقعیت را بازتاب دهند و در نقل جزئیات و دلایل اصلی ناتوان باشند.

او ادامه داد که تاریخ شفاهی می‌تواند با روشن کردن دلایل و انگیزه‌های کنشگران، به غنای اسناد تاریخی کمک کند و درک دقیق‌تری از رویدادها به پژوهشگران بدهد.

محدوده وظایف و نقش‌های تاریخ شفاهی

عزیزی با طرح این پرسش که وظیفه اصلی تاریخ شفاهی، فقط ثبت رویدادها است یا فراتر از آن می‌باشد، گفت: هنگامی که فردی به عنوان منبع اطلاعاتی در اختیار پژوهشگر قرار می‌گیرد، این فرصت فراهم می‌شود تا پرسش‌هایی مطرح شود که شاید در اسناد مکتوب پاسخ نداشته باشد. در این فرآیند، تجربیات، مشاهدات، برداشت‌ها و خاطرات فردی که در رویدادهای تاریخی حضور داشته یا از آن تأثیر پذیرفته است، ثبت و تحلیل می‌شود.

تفاوت میان خاطره‌نگاری و تاریخ شفاهی

عضو شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در تحلیل تفاوت‌های میان این دو روش، توضیح داد: در خاطره‌نگاری، معمولا فرد تنها روایت شخصی خود را بیان می‌کند و نوعی تک‌گویی صورت می‌گیرد؛ اما در تاریخ شفاهی، هدف برگزاری گفت‌وگوی فعال برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مهم و ثبت داده‌هایی است که برای شناخت تجربه‌های جمعی و درک بهتر گذشته اهمیت دارند.

عزیزی بر این نکته تأکید کرد که خروجی تاریخ شفاهی الزاماً نباید به معنای تولید یک روایت قطعی و کامل باشد، بلکه هدف اصلی آن، کشف حقایق و تحلیل روایت‌ها در کنار سایر مدارک و مستندات تاریخی است.

نقش مصاحبه‌کننده در فرآیند تاریخ شفاهی

او در ادامه نقش فرد مصاحبه‌کننده را فراتر از صرف ثبت گفته‌های فرد مصاحبه‌شونده عنوان کرد و گفت: این شخص نقش یک مورخ فعال را دارد که با پرسشگری هوشمندانه و خلاقانه، تلاش می‌کند تصویری صحیح‌تر و دقیق‌تر از رویدادها ترسیم کند و در پی کشف حقیقت باشد.

عزیزی همچنین به اهمیت انجام پژوهش‌های مقدماتی، شناخت سوژه، جمع‌آوری اطلاعات درباره شرایط جغرافیایی، اجتماعی و زمانی فرد، طراحی سوالات متناسب با موضوع، مدیریت دانش مصاحبه‌شونده و رعایت اصول اخلاقی در فرایند مصاحبه اشاره کرد. او بر این نکته تأکید داشت که پیروی از این اصول می‌تواند به ثبت روایت‌هایی مستند و قابل استناد کمک کند و امکان بهره‌برداری پژوهشی بهتر از تجربیات فردی و جمعی را فراهم آورد.